ירידת הדורות

אסאך ויכוחים, און אסאך ארגומענטן זענען שוין אראפגעברענגט געווארן אין די נושא פון “ירידת הדורות”, וואו עס זענען דא פארשידענארטיגע מיינונגען, צו איז דער היינטיגער דור שוואכער, אדער איז עס נאר א בליק פון דעם אמאליגן דור וועלכער זעהט דעם היינטיגן דור מיט אנדערע ברילן.

איך וויל נישט זאגן אז איך בין דער וואס קען מכריע זיין, אבער איך האב א בליק אויף די נושא וואס איך האף דא קלאר אראפצוברענגען, און איך מיין אז עס וועט אויסקלארן פארשידענע צדדים אין די איבעיא און וועט אונז קענען ברענגען צו א פארשטענדעניש.

לאמיר קודם אלע מסכים זיין אויף דעם אז דער חילוק צווישן דעם איד און דער גוי איז, אז דער גוי ווען ער ווערט פארגעשריטן שפירט ער זיך קלוגער פונעם פריערדיגן דור, און מער דערהויבן, ער האט מער דערגרייכט. ווידעראום דער איד, ווי באקוועמער דער לעבן ווערט אים, און ווי מער סאפיסטיקירט ער ווערט, שפירט ער ווי ער נויגט אפ פונעם אמאל ווען מ’האט זיך געפלאגט פאר ברויט און וואסער.

ווי אויך איז קלאר, אז ביים איד ווען זיין גאנצע לעבן איז מסורה, און ער דארף זיך קלאמערן צו די דרכי אבות, ווי ווייטער ער שפירט זיך פונעם אמאל, אלס מער געפאלן שפירט ער זיך, און דאס איז עפעס וואס מ’וועט קיינמאל נישט קענען פארענדערן, ביז משיח’ס טאג.
דאס אלעס זענען געפילן, אבער וואס זענען די פאקטן?

תורה:

ס’איז קלאר אז כאטש וואס עס איז טאקע היינט גרינגער צו שטייגן אין לערנען צוליב די אלע הילף און ארגעניזירטע מוסדות וואס העלפן אידן שטייגן אין לערנען, איז עס א פאקט אז אזוינע וואס אין אמאליגע אומשטענדן וואלטן זיי געווען עמי הארץ, קען מען היינט זעהן זענען שיינע תלמידי חכמים.

עבודה:

שווער אנצו-ווייזן אויף א פארבעסערונג, ווייל עבודה שבלב איז א זאך וואס איז הנסתרות לד’ אלקינו, אבער איין זאך איז אמאל זיכער, אז די אמאליגע שמועסערייען אין ביהמ”ד און די פאליש ווינקלען וואס פלעגן אמאל זיין ווי א קרעטשמע אין ביהמ”ד איז היינט שוין נישטא אין די גרויסע געהעריגע עסטאבליזירטע בתי מדרשים, דאס וועט יעדער מודה זיין, עכ”פ אין דעם הינזיכט קען מען אנווייזן אז עס איז א גרויסער תיקון גלאבאל.

גמילות חסדים:

ס’איז בלתי שום ספק אז די חסד וואס גייט ארויס היינטיגע צייטן איז נישטא דאס גלייכן אין די פארגאנגענהייט. אבער. . . דאס חסד וואס גייט אריין(!) דאס הייסט דער וועג וויאזוי חסד ווערט געטוהן איז היינט אזוי סיסטעמאטיש, און אמאל האט א איד וואס האט געוואלט טוהן חסד זיך געדארפט פוהל מער פלאגן עס צו קענען אויספירן. דעריבער כאטש וואס עס גייט ארויס א געוואלד מיט חסד, שפירט זיך עס אסאך מאל נאך אלס נידעריגער פון די אמאליגע חסדים וואס איז אנגעקומען מיט מער מסירות נפש.

חינוך הבנים והבנות:

לית מאן דפליג אז מ’לייגט היינט אריין סאך מער כוחות צופארשטיין דעם תכונת הנפש פון א קינד און אים העלפן שטייגן, און מ’קומט היינט אן אסאך בעסער אין חינוך ווי אמאל. כאטש וואס אסאך מאל איז מען זיך טועה אינעם דרך (אפשר) איז זיכער אז ווען מ’טוט קומט מען אן, און אמאליגע צייטן איז געווען שוואכערע מעגליכקייטן צו טוהן אין דעם הינזיכט צוליב כמה סיבות, ממילא איז דער חינוך אויף גאר א הויכן סטאנדארט היינט.

***

לאמיר אבער באקוקן די נושא פון א צווייטן קוק ווינקל.

זענען די קינדער, און אייניקלעך בעצם שוואכער אין די כוחות הנפש? צו דערקענט מען דאס אויף זיי? צו זענען די קינדער אנדערש ווי די עלטערן זענען געווען אין זייערע יארן?

וואס אן אמת קען אויף דעם קיינער נישט ענטפערן נאר ווער עס האט א פינטעלע רוח הקודש, אדער ווער עס קוקט אריין אין דעם וועלטל פון א העכערן פלאנעט. ווייל ווילאנג א מענטש איז אין דעם וועלטל קען ער נאר זאגן וויאזוי ער קוקט עס אן, און עס קען זיין אז פון א צווייטן קוק ווינקל איז עס גאר אנדערש.

איך וויל פארשטיין געבן מיט א נקודה למחשבה.

דערציילט מיר אמאל א איד אז ער איז געווען א מלמד פאר קינדער, און א צווייטער מלמד איז צו אים צוגעקומען און אים אריינגעמורמלט אין אויער. דו ווייסט! די דורות פאלן געפערליך…

פרעגט ער אים פון וואו נעמסטו דאס?

רופט אים דער מלמד זיין חבר אריין אין זיין כיתה און צייגט אים אן אויף א קליין אינגעלע וועלכער פירט זיך אויף מורא’דיג טראציג, און ענטפערט מיט חוצפה. און ער פרעגט דעם מלמד, דו פלעגסט קענען אזוי ענטפערן פאר דיין מלמד? דו פלעגסט נישט מער מורא האבן פונעם מלמד? האט מען אמאל נישט געהאט מער דרך ארץ?

האט אים דער מלמד געענטפערט: מיין טייערער חבר, ווען דו ביזט געווען א אינגל, ביזטו געזעצן צווישן 27 אנדערע תלמידים, און כאטש וואס דו האסט מורא געהאט פונעם מלמד און זיך אויפגעפירט זייער פיין, איז אין דיין חדר אליינס לכאורה אויך געווען אפאר קינדער וועלכע זענען געווען חוצפה’דיג, און טאקע ווען עטס זענטס עלטער געווארן האט מען דערקענט חילוקים אין ענקער אויפברענג.
משא”כ היינט ווען דו ביזט א מלמד און דו זעהסט אלע 27, זעהסטו דאך יעדן, קומט אויס אז דו באגעגנסט דיך מיט אלע סארט קינדער, אבער דאס מיינט נאך נישט אז אמאל איז דאס נישט געווען.

דאס הייסט אז ווען א מענטש איז אין א גיל, און אין א גבול, אין לעבן, קען ער שווער ארום זעהן מער ווי זיינע נאענטע ארומיגע, אבער ווען ער גייט ארויס אביסל ווייטער פון דעם גיל און גבול, ווערט אים דער גאנצער געגנט אזוי ווי א בילד, און ער קען עס סובב זיין סאך מער, און דעריבער זעהט ער פונדערווייטנס אסאך מער ווי דאס וואס ער פלעגט זעהן ווען ער איז געווען דערין. אין חבוש מתיר עצמו.

***

עס האט זיך געמאכט ח”ו א צרה ביי א אמענטש אין שטוב, וועט איר הערן ווי דער קען זאגן לשונות ווי “מ’הערט היינט אזוינע שרעקליכע מעשיות” וכו’. האט מען דען אמאל נישט געהערט? איז דען נישט געווען קרענק און מכאובים בעפאר? נאר ווען דער מענטש קומט ליידער נאענטער צום צרה קוקט ער מיט אן אנדערן בליק. ה”י.

אזוי קען מען ברענגען מערערע משלים און צוגלייכן ווי מ’קען בפירוש זעהן אז די געפילן צו א מצב טוישן זיך ווען דער מענטש קריכט ארויס פון דעם מצב, און ווי אנדערש עס ווערט באטראכט, פארדעם, נאכדעם, און בשעת מעשה.

***

בקיצור: די דורות פאלן נאטורליך, ווייל אידן קוקן אייביג ארויף כי מראש צורים אראנו, און מ’קוקט אלס אויפן עלטערן דור אלס מקבלים פון די משפיעים, און א משפיע איז אלס העכער ווי א מקבל, ממילא איז נישט מעגליך אז די דור זאל נישט זיין עטוואס נידריגער.

די נאטורן פון די קינדער זענען פונקט ווי אמאל, עס האט זיך אלס געוואנדן אין די יוגנט, און אויך אסאך אין די שטוב, און לויט וויאזוי די עלטערן פירן זיך אויף. עס זענען אמאל געווען גראבע אמעראצים פונקט ווי היינט אדער נאך מער, און די זעלבע ביי יעדע זאך. די שאלה איז נאר צו איז היינט פראצענטועל דא מער אדער ווייניגער דורכפעלער.

אויפן ענין פון “פראצענטועל” רעכענען, איז זייער שווער צו ענטפערן ווייל א סטאטיסטיק קען נאר גענומען ווערן ווען אלע פאקטארן זענען אייניג און מ’נעמט זיי אינעם זעלבן וועטער, אויב איז דא סיי וועלכע שינוי המזג אדער שינוי אין מעגליכקייטן, איז שוין נישט שייך צו מעסטן.

איז אויך אינטערסאנט צו באמערקן וויאזוי מענטשן רעדן אין גרויסן איבער פראצענטן, און דער אויסדרוק ווי למשל: 70 פראצענט מענטשן האלטן אזוי אדער אזוי. וכדו’. איז אזא מין אומוויסנדער זאץ, ווייל ווען איר פרעגט דעם איד, פון וואו זיין סטאטיסטיק קומט? און מיט וויפיל מענטשן ער האט גערעדט דערוועגן, וועט זיין אסאך געזאגט אז ער וועט קענען ענטפערן אז ער האט 20 געהעריג אויסגעפרעגטע קאנדידאטן. נו, פון וואו נעמסטו פראצענטן אזוי פונטקליך?

אלנספאלס נישט צום פארקריכן פון ענין. מיר זענען אין זייער א גוטן דור, וואס דער הייליגער באשעפער האט אונז געגעבן, און מיר דארפן פארשטייט זיך אסאך אויפטוהן ווייל דאס איז אונזער אויפגאבע, און אמאל איז פאר מיר שווערער וואס פאר דיר איז גרינגער, און פאר דיר שווערער וואס פאר מיר איז גרינגער, און דער “דור” קומט נישט אריין אין בילד. ווייל דאס אז איך זעה דיך און דו זעהסט מיך, מיינט נאך נישט אז ס’איז נישט דא וואס צו זעהן ערגעץ אנדערש. וד”ל.

זאל דער אויבערשטער העלפן אז מיר זאלן קענען מחנך זיין א דור צדיקים וישרים, און זעהן נחת יעדער ביי אלע זייערע קינדער, און משיח זאל שוין קומען בב”א.